oleh Bawani KS
Di Malaysia, kita sering melihat amalan etika berpakaian di kaunter-kaunter kerajaan seperti Jabatan Pengangkutan Jalan (JPJ), Jabatan Pendaftaran Negara (JPN), Pejabat Tanah dan sebagainya yang mewajibkan pengunjung untuk berpakaian “sesuai” atau “kemas” sebelum menerima layanan. Pekeliling Perkhidmatan Awam (PKPA 1/2025) menekankan etika dan imej pejabat, dan pegawai kerajaan juga dikehendaki menegakkan disiplin berpakaian dalam kalangan pekerja.
Tetapi persoalannya: Adakah etika berpakaian wajar dikenakan ke atas orang awam biasa yang datang untuk mendapatkan perkhidmatan harian mereka?
Semangat asas: Hak rakyat mendapat perkhidmatan
Hak untuk mendapatkan perkhidmatan awam adalah hak mutlak rakyat. Baru-baru ini, Menteri Komunikasi, Fahmi Fadzil, menegaskan bahawa tiada rakyat boleh dihalang daripada membuat laporan polis hanya kerana pakaian mereka. Prinsip “tiada pusing balik” ini jelas menekankan bahawa akses kepada perkhidmatan kritikal tidak boleh digantung atas formaliti pakaian.
Jika prinsip ini wajar untuk perkhidmatan barisan hadapan seperti keselamatan, mengapa kaunter lain masih mengenakan peraturan ketat? Persoalan ini membuka perdebatan: Apakah tujuan sebenar etika berpakaian terhadap orang awam?
Rujukan Pekeliling Perkhidmatan Awam (PKPA 1/2025)
Kerajaan Malaysia melalui PKPA 1/2025 menekankan pemantapan pengurusan perhubungan pelanggan sektor awam, termasuk etika layanan dan imej pegawai kerajaan. Pekeliling ini memberi panduan kepada pegawai tentang cara memberi layanan profesional, mesra dan cekap tetapi tidak mewajibkan rakyat biasa untuk mematuhi etika berpakaian semasa mengakses perkhidmatan. Justeru, PKPA 1/2025 menyokong hujah bahawa peraturan pakaian hanya relevan untuk pegawai kerajaan dan bukan untuk orang awam.
Amalan etika berpakaian: Penjawat sektor awam dan pelajar
Etika berpakaian untuk penjawat kerajaan dan pelajar sekolah adalah wajar dan relevan:
- Hjh Halimatun (1994, Mahkamah Agung): Larangan purdah wajar untuk penjawat awam kerana berkaitan tatatertib, keselamatan pejabat dan etika kerja. Pakaian yang menutupi wajah boleh menjejaskan pengenalan individu, dan mahkamah menerima alasan keselamatan ini.
- Meor Atiqulrahman (2006, Mahkamah Persekutuan): Larangan serban bagi pelajar sekolah wajar demi disiplin dan keseragaman.
Kesimpulannya, etika berpakaian berfungsi sebagai alat disiplin untuk anggota institusi, bukan untuk rakyat yang datang untuk mendapatkan hak mereka. Amalan ini perlu diteruskan untuk penjawat awam dan pelajar, tetapi tidak boleh digunakan sebagai alasan menolak layanan kepada rakyat.
Tafsiran subjektif: Ancaman kepada keadilan
Istilah seperti “kemas” atau “sesuai” adalah subjektif dan boleh disalahgunakan:
- Kes Mahkamah Rayuan: Heidy Quah Gaik Li (2025) menunjukkan bahawa perkataan subjektif seperti “offensive” dan “annoy” dalam undang-undang boleh dibatalkan kerana terlalu kabur.
Pegawai barisan hadapan berpotensi membuat tafsiran sendiri tentang pakaian orang awam, bukan berdasarkan peraturan jelas. Ini menimbulkan risiko diskriminasi kelas kerana golongan B40, pekerja kilang, ibu tunggal dan mangsa kecemasan mungkin tidak mampu mematuhi standard subjektif tersebut.
Demokrasi dan hujahan aktivis Hong Kong
Aktivis Hong Kong, Leung Kwok-hung (“Long Hair”), memberi contoh bahawa integriti politik tidak bergantung kepada pakaian. Mereka yang mengundi hadir dalam kemeja-T, seluar pendek dan sandal, manakala wakil rakyat dan calon pilihan raya turun ke pasar, kedai kopi dan tempat awam untuk meraih undi daripada rakyat biasa tanpa kira pakaian mereka. Selepas menang, mereka diingatkan bahawa mereka berada di jawatan atas sokongan rakyat bukan pakaian yang dipakai.
Jika rakyat boleh mengundi tanpa syarat pakaian, mereka juga harus dilayan secara adil ketika mengakses perkhidmatan awam. Menolak layanan kerana pakaian adalah tidak konsisten dan hipokrit.
Fokus pada kehidupan rakyat
Kerajaan sepatutnya memfokuskan usaha untuk meningkatkan taraf kehidupan rakyat, bukan menyusahkan urusan harian mereka dengan peraturan yang tidak relevan seperti etika berpakaian di kaunter perkhidmatan. Layanan awam yang adil dan mesra rakyat mengurangkan beban, mempercepatkan proses dan memberi keyakinan kepada rakyat bahawa hak mereka dihormati.
Peraturan pakaian yang terlalu ketat tidak memberi manfaat nyata tetapi boleh menjadi penghalang, terutamanya kepada golongan B40, pekerja harian dan ibu tunggal yang memerlukan layanan segera. Dengan menumpukan perhatian kepada kesejahteraan, akses mudah dan keadilan sosial, kerajaan dapat mengekalkan imej profesional institusi sambil memastikan rakyat tetap menjadi fokus utama.
Kekalkan amalan, lunaskan hak rakyat
- Etika berpakaian diteruskan untuk pekerja di sektor awam dan pelajar kerana ia melindungi disiplin dan imej institusi.
- Tiada etika berpakaian terhadap rakyat yang mengakses perkhidmatan agar hak mereka untuk dilayan secara adil dan profesional tidak terjejas.
- Pegawai kerajaan perlu dilatih untuk memisahkan standard dalaman pejabat dengan hak rakyat supaya layanan awam tidak terganggu oleh tafsiran subjektif.
Dengan pendekatan ini, kita menghormati disiplin dan imej institusi sambil memastikan rakyat mendapat layanan tanpa halangan. Etika berpakaian bukan isu kecil. Ia melibatkan hak rakyat, prinsip demokrasi dan keadilan sosial. Dengan memisahkan peraturan untuk penjawat awam atau pelajar dan rakyat biasa:
- Amalan disiplin dan imej institusi terjaga.
- Hak rakyat untuk mengakses perkhidmatan awam dihormati dan tidak diskriminatif.
- Pegawai kerajaan dapat menegakkan etika tanpa menghalang layanan rakyat.
Akhirnya, orang awam bukan penjawat awam. Mereka berhak dilayan dengan hormat tanpa perlu menukar pakaian mereka. Etika berpakaian wajar untuk penjawat awam dan pelajar, tetapi tidak untuk rakyat. Ini adalah keadilan dan akal sihat yang mesti diamalkan oleh semua institusi awam di Malaysia.
==========
Bawani KS ialah Timbalan Setiausaha Agung Parti Sosialis Malaysia (PSM) merangkap Pengerusi PSM Perak.
