Kebimbangan terhadap rancangan perlombongan nadir bumi di Jelebu

oleh Brian Khow Tong Chee

Menurut laporan Berita Harian (4 November 2025) dan The Star (5 November 2025), Kerajaan Negeri Sembilan merancang untuk memulakan projek perintis perlombongan unsur nadir bumi (REE) pada awal tahun depan di dua lokasi di Jelebu. Operasi ini melibatkan syarikat berkaitan kerajaan negeri (GLC) dan kini sedang menunggu kelulusan laporan Penilaian Kesan Alam Sekitar (EIA).

Kami menghargai jaminan kerajaan negeri bahawa projek ini akan dijalankan dengan berhati-hati tanpa menjejaskan kawasan Hutan Simpan Kekal atau komuniti setempat. Namun begitu, isu ini jauh lebih rumit daripada yang disangka.

Risiko alam sekitar daripada kaedah In-Situ Leaching (ISL) 

Prosedur Operasi Standard (SOP) bagi perlombongan REE yang diterbitkan oleh Kementerian Sumber Asli dan Kelestarian Alam (NRES) pada akhir tahun 2023 mengesyorkan kaedah In-Situ Leaching (ISL) sebagai kaedah yang “kurang mengganggu permukaan tanah” berbanding perlombongan terbuka.

Namun, kerosakan akibat perlombongan terbuka boleh dilihat secara jelas, manakala ISL melibatkan suntikan bahan kimia ke dalam tanah pada kedalaman tertentu — satu proses yang sukar dipantau dan lebih sukar dipulihkan.

Kaedah ISL boleh menyebabkan pencemaran air bawah tanah, kerana larutan pelarut mungkin menggerakkan logam berat, unsur radioaktif, atau bahan toksik lain, lalu mencemari air bawah tanah dan air permukaan. Di Perak, contohnya, perubahan warna air sungai baru-baru ini disyaki berpunca daripada aktiviti perlombongan REE. Kaedah ini juga boleh menggugat kestabilan struktur tanah, menyebabkan kejadian tanah runtuh dan hakisan.

Isu “nadir bumi bukan radioaktif”

Walaupun SOP Malaysia mengklasifikasikan REE sebagai unsur nadir bumi bukan radioaktif (NR-REE), klasifikasi ini adalah berasaskan peraturan, bukan sains. Ia ditentukan oleh had undang-undang bagi tahap radioaktiviti, iaitu 1.0 Bq/g, yang membolehkan sumber REE di bawah paras ini dikecualikan daripada Akta Perlesenan Tenaga Atom 1984.

Pendekatan ini membantu menggambarkan REE sebagai sumber “hijau” dan “mampan” bagi tujuan dasar dan pelaburan. Namun, ia mengabaikan hakikat bahawa unsur radioaktif seperti torium (Th) dan uranium (U) sering wujud bersama mineral REE.

Semasa proses penapisan, jika bahan sampingan ini tidak diurus dengan betul, ia boleh menghasilkan sisa radioaktif dalam bentuk habuk, lumpur, atau buangan tailing.

Contoh nyata ialah loji Lynas di Pahang, di mana sisa pepejal yang dikenali sebagai sisa Water Leach Purification (WLP) dikategorikan secara rasmi sebagai bahan Naturally Occurring Radioactive Material (NORM). Walaupun dianggap “berparas rendah”, berjuta-juta tan sisa ini tetap membawa risiko jangka panjang terhadap alam sekitar dan kesihatan, terutamanya jika berlaku kebocoran, hujan lebat, atau bencana alam.

Ringkasnya, menamakan REE sebagai “bukan radioaktif” semata-mata berdasarkan angka bacaan mengabaikan risiko kepekatan setempat dan pendedahan jangka panjang. Naratif “penyah-radioaktifan” ini merupakan satu bentuk strategi kawalan politik (governmentality) untuk menenangkan bantahan awam.

Naratif strategik dan kepentingan kuasa global

Unsur nadir bumi amat penting dalam pembuatan semikonduktor, motor elektrik, dan teknologi tenaga hijau. Pemimpin politik Malaysia sering menggambarkan perlombongan REE sebagai kepentingan strategik negara untuk menghalalkan aktiviti perlombongan.

Sebagai contoh, Menteri Pelaburan, Perdagangan dan Industri, Tengku Datuk Seri Zafrul Abdul Aziz baru-baru ini menegaskan bahawa Malaysia akan terus melarang eksport REE mentah bagi menggalakkan pembangunan industri hiliran dalam negara.

Pada skala global, China kini menguasai kira-kira 69% pengeluaran REE mentah dunia, lebih 90% kapasiti pemprosesan global, dan hampir 100% penapisan unsur nadir berat yang digunakan dalam industri pertahanan dan tenaga bersih. Negara Barat, terutamanya Amerika Syarikat, sedang berusaha mengurangkan kebergantungan ini.

Sesetengah cendekiawan Malaysia menggesa kerajaan menggunakan peluang ini untuk mendapatkan pemindahan teknologi, bukan sahaja dalam pemprosesan REE tetapi juga dalam pembuatan produk hiliran. Namun, pelaburan asing sebegini sering mendapat manfaat daripada buruh murah dan peraturan alam sekitar yang longgar, sambil meninggalkan sisa dan pencemaran di negara Selatan Global. Malaysia berisiko menjadi zon buruh murah dan tapak buangan industri global.

Seruan ke arah laluan alternatif

Kami mengiktiraf kepentingan ekonomi dan teknologi REE, tetapi pengeluarannya tidak boleh mengorbankan kesihatan awam dan kestabilan ekologi.

Daripada terus menjadi pembekal murah kepada negara maju, Malaysia bersama negara ASEAN lain seharusnya membentuk kerjasama ekonomi dan saintifik serantau, serta menggunakan peluang daripada persaingan kuasa besar — memanfaatkan kekuatan pasaran dan populasi untuk menghasilkan teknologi berasaskan REE bagi keperluan tempatan, seperti panel suria, peralatan perubatan, sistem pengangkutan awam, dan lain-lain.

Pendekatan ini mencerminkan erti sebenar penyahjajahan dan pembangunan adil. Kerajaan negeri juga bertanggungjawab untuk bekerjasama dengan Kerajaan Persekutuan dalam membangunkan alternatif ekonomi yang mengurangkan kebergantungan kepada Utara Global.

Memperkukuh tadbir urus dan ketelusan

Memandangkan Kementerian mempunyai kekangan tenaga kerja untuk memantau operasi perlombongan di seluruh negara, Kerajaan Negeri Sembilan wajar mengambil inisiatif untuk:

• Bekerjasama rapat dengan NRES bagi memperkukuhkan penguatkuasaan dan pemantauan;
• Menempatkan pegawai tetap di tapak perlombongan untuk pemantauan berterusan;
• Melatih pegawai dan menubuhkan pasukan pakar bagi menangani cabaran pemantauan ISL;
• Menubuhkan tabung pemulihan alam sekitar negeri dengan mengambil sebahagian keuntungan perlombongan untuk menangani risiko pencemaran dan bencana, serta digunakan untuk kerja pemulihan.

Selain itu, kerajaan negeri juga digalakkan menarik pelaburan industri berteknologi tinggi berkaitan REE bagi mewujudkan peluang pekerjaan berkualiti.

Akhir sekali, kami menyeru agar ketelusan ditingkatkan — termasuk pendedahan mengenai GLC yang terlibat, ahli lembaga pengarah, dan perkembangan EIA. Langkah ini bukan sahaja meningkatkan kepercayaan awam tetapi juga membolehkan masyarakat menjalankan pemantauan yang bermakna.

==========

Brian Khow Tong Chee ialah Ahli Jawatankuasa PSM Negeri Sembilan.

==========

Rujukan: